مقدمه
بیتردید، HIV/AIDS یکی از مهمترین بیماریهای عفونی نوپدید در اواخر قرن بیستم است و کنترل آن تنها با برنامهریزی صحیح و سازمانیافته امکانپذیر است. برای دستیابی به این هدف، یکی از مهمترین مسائل، برنامهریزی و توزیع بودجه است. مطالعه حاضر، کل هزینههای HIV/AIDS را در مرکز مشاوره و آزمایش داوطلبانه بیمارستان امام خمینی در سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ محاسبه کرده است.
روشها
کل هزینههای HIV/AIDS در این مرکز به چهار دسته تقسیم شد: مراقبتهای سلامت، آموزش و اطلاعرسانی، پژوهش و خدمات.
تمام هزینههای سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ بر اساس اسناد و صورتحسابهای موجود در مرکز استخراج و طبقهبندی شدند.
نتایج
بر اساس محاسبات، مجموع هزینههای مرکز در سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ برابر با ۶,۶۰۳,۴۷۹,۰۵۸ ریال بود که از این میزان، ۴۹.۵٪ معادل ۳,۲۷۱,۰۸۹,۷۹۶ ریال به هزینههای مراقبت سلامت، ۲۰.۳٪ معادل ۱,۳۳۵,۱۸۶,۰۰۰ ریال به پژوهش، ۱۲.۶٪ معادل ۸۳۴,۰۰۰,۰۰۰ ریال به آموزش و ۱۷.۶٪ معادل ۱,۱۶۳,۲۰۳,۲۶۲ ریال به خدمات اختصاص یافت. میانگین هزینه برای هر فردِ زندگیکننده با HIV برابر با ۲۲۷۶ دلار آمریکا بود. همچنین هزینه درمان دارویی برای هر فرد واجد شرایط درمان، ۷۸۲ دلار آمریکا برآورد شد.
نتیجهگیری
درصد توزیع بودجه در این مرکز با الگوی رایج در کشورهای با درآمد پایین و متوسط مشابه است؛ با این حال، سهم بیشتری از بودجه نسبت به آن کشورها به پژوهش اختصاص یافته است. همچنین، هزینه صرفشده برای درمان دارویی از میانگین مشابه در کشورهای با درآمد پایین و متوسط بالاتر است. در مجموع، الگوی توزیع بودجه در این مرکز تا حد زیادی با استانداردهای بینالمللی همخوانی دارد.
مقدمه
ایدز با تخریب پیشرونده سیستم ایمنی بدن مشخص میشود و مرحله نهایی و شدید عفونت HIV به شمار میآید [1]. در سطح جهان، در سال ۲۰۱۲ حدود ۳۵.۳ میلیون نفر با HIV زندگی میکردند؛ رقمی که نسبت به سالهای قبل افزایش نشان میدهد، زیرا افراد بیشتری درمان ضدرتروویروسی نجاتبخش دریافت میکنند. همچنین در همان سال، ۲.۳ میلیون مورد جدید عفونت HIV در جهان ثبت شد که نسبت به ۳.۴ میلیون مورد در سال ۲۰۰۱، کاهش ۳۳ درصدی را نشان میدهد. همزمان، تعداد مرگهای ناشی از ایدز نیز کاهش یافته است؛ بهطوریکه مرگهای ناشی از ایدز از ۲.۳ میلیون مورد در سال ۲۰۰۵ به ۱.۶ میلیون مورد در سال ۲۰۱۲ رسید [2].
هزینههای پزشکی و بار اقتصادی اپیدمی HIV/AIDS بر جامعه، نسبت به اهمیت آن، توجه کمتری را به خود جلب کرده است. مطالعات اولیه برآورد هزینه در دوران پیش از ART، عمدتاً هزینههای مستقیم پزشکی ناشی از بیماریزایی و مرگومیر ایدز را با تمرکز بر هزینههای بستری بررسی میکردند [3]. اما بار اقتصادیِ سنجیدهشده با هزینههای مستقیم پزشکی، از هزینههای بستری به هزینههای سرپایی منتقل شده است؛ هزینههایی که عمدتاً شامل داروهای ضدرتروویروسی، ویزیتهای سرپایی و آزمایشهای آزمایشگاهی هستند [3-5]. افزون بر این، شیوع HIV در کشورهای غربی در نتیجه کاهش نرخ مرگومیر رو به افزایش است [1].
اطلاعات مربوط به هزینههای مستقیم درمان اهمیت زیادی دارد، زیرا مبنایی برای برنامهریزان سلامت فراهم میکند تا بودجهها را تخصیص دهند یا گروههای خاصی از هزینهها را بازپرداخت کنند. این اطلاعات همچنین به سیاستگذاران کمک میکند تا هنگام مواجهه با تغییرات شیوع، از جمله گسترش HIV در میان مصرفکنندگان تزریقی مواد، میان برنامهها انتخابهای آگاهانهتری داشته باشند. برای تخصیص بهینه منابع محدود اقتصادی به برنامههای پیشگیری و درمان، برنامهریزان به برآوردهای دقیق و بهروز از هزینههای مستقیم درمان نیاز دارند [1,6]. هرچند ارزیابی اقتصادی رویکرد مهمی برای تعیین اولویت مداخلات سلامت است [1,7,8]، اما در عمل این نوع ارزیابی در حوزه HIV/AIDS به دلیل کمبود دادههای دقیق هزینهای، کاربرد محدودی داشته است [1,9].
بر اساس آمار گردآوریشده از دانشگاههای علوم پزشکی و خدمات سلامت در جمهوری اسلامی ایران، تا اکتبر ۲۰۱۳ مجموع موارد گزارششده ابتلا به HIV/AIDS برابر با ۲۶,۱۲۵ مورد بود که ۸۹.۸٪ آنها مرد و ۱۰.۲٪ زن بودند [10].
از آنجا که مرگومیر و بار بیماری HIV/AIDS در کشورهای با درآمد پایین و متوسط شایعتر است، سرمایهگذاری درست در این حوزه اهمیت بیشتری پیدا میکند. با برآورد هزینه HIV/AIDS، مدیران و برنامهریزان این حوزه میتوانند درباره تخصیص منابع تصمیمهای آگاهانهتری بگیرند. همچنین، برای پاسخ مؤثر به اپیدمی HIV/AIDS، لازم است تصمیمگیرندگان از هزینهها و پیامدهای برنامههای پیشنهادی آگاه باشند تا بهترین استفاده از منابع محدود صورت گیرد.
برآورد هزینه HIV/AIDS در بسیاری از کشورها مطالعه شده و مقالات متعددی به آن پرداختهاند. برای مثال، Dodds و همکاران هزینه HIV/AIDS را در کانادا در سال ۱۹۹۹ بررسی کردند. بر اساس مطالعه آنان، کل هزینههای مستقیم HIV/AIDS سالانه ۶۰۰ میلیون دلار بود. تغییر به سمت درمانهای بسیار فعال ضدرتروویروسی (HAART) از سال ۱۹۹۶، که شروع ایدز را به تأخیر میاندازد و طول عمر بیماران را افزایش میدهد، موجب افزایش هزینههای مستقیم هر بیمار شده است. میانگین هزینه ماهانه مراقبت سلامت برای هر فرد در چهار مرحله HIV/AIDS پس از معرفی HAART، بهترتیب ۱۲۰٪ برای بیماران با CD4 بالاتر از ۵۰۰ سلول/میکرولیتر، ۸۵٪ برای CD4 بین ۴۹۹ تا ۲۰۰، ۵۱٪ برای CD4 بین ۱۹۹ تا ۷۵ و ۲۱٪ برای بیماران مبتلا به ایدز با CD4 کمتر از ۷۵ افزایش یافت [11,12]. هدف این مطالعه، محاسبه هزینه HIV/AIDS در مرکز مشاوره و آزمایش داوطلبانه (VCT) بیمارستان امام خمینی در فاصله سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ بود.
مواد و روشها
تمام مراجعان مرکز مشاوره ایدز، خدمات مشاوره و ویزیت این مرکز را دریافت میکنند. با این حال، در میان مراجعان، افرادی نیز هستند که صرفاً به دلیل ترس از ابتلا به HIV یا برای کسب اطلاعات درباره ایدز و راههای انتقال HIV مراجعه میکنند؛ این افراد بدون ثبتنام در مرکز، توسط واحد مشاوره راهنمایی میشوند. تنها افرادی که رفتار پرخطر دارند، ثبتنام شده و آزمایش اولیه برای آنان انجام میشود.
پس از تأیید عفونت HIV از طریق آزمایش، مشاوره توسط مشاور آگاه مرکز برای پذیرش وضعیت موجود انجام میشود. سپس، اگر فرد آلوده متأهل باشد، با رضایت او به همسر وی نیز درباره پذیرش بیماری در خانواده، روند بیماری، راههای انتقال بهویژه انتقال جنسی، روشهای پیشگیری و نحوه استفاده از کاندوم مشاوره داده میشود. اگر فرد مجرد باشد، تنها با رضایت او و در صورت نیاز به حمایت عاطفی و بالینی، مشاوره خانوادگی انجام میشود و بر پذیرش فرد مبتلا در خانواده تأکید میگردد. همچنین به خانواده اطمینان داده میشود که صرف زندگی با فرد مبتلا موجب انتقال HIV نمیشود، و روند بیماری و راههای انتقال نیز برای آنان توضیح داده میشود. اگر اعضای خانواده رفتار پرخطر داشته باشند، انجام آزمایش HIV برای آنان توصیه میشود.
سپس پزشک بیمار را بهدقت معاینه کرده و یافتههای تشخیصی را در قالب ارزیابی بالینی HIV/AIDS ثبت میکند. برای تأیید و نهاییکردن تشخیص، در افرادی که تست ELISA آنها مثبت باشد، آزمایش ELISA دوباره تکرار میشود و همچنین آزمایش Western Blot نیز انجام میگیرد. طبق تعریف، فرد زمانی HIV مثبت و مبتلا به ایدز تلقی میشود که شمارش CD4 او به کمتر از ۲۰۰ سلول در هر میکرولیتر برسد یا به یکی از بیماریهای ناشی از نقص ایمنی سلولی مبتلا باشد؛ در این صورت درمان دارویی آغاز میشود.
این مطالعه از نوع توصیفی-مقطعی بود و بر همه بیمارانی متمرکز بود که در سال ۲۰۱۰ به مرکز مشاوره مراجعه کرده و یکی از خدمات این مرکز را دریافت کرده بودند. دادهها از طریق بررسی اسناد، پرسشنامهها و مصاحبه با کارکنان مرکز جمعآوری شد. برای محاسبه هزینهها در مرکز VCT بیمارستان امام خمینی در سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱، هزینهها به چهار بخش تقسیم و هزینه هر بخش جداگانه محاسبه شد و در نهایت مجموع آنها بهدست آمد.
این چهار بخش شامل موارد زیر بود:
۱. مراقبتهای سلامت و درمان
شامل آزمایشها و تصویربرداری، دارو و واکسن.
۲. آموزش
شامل انتشار کتاب ایدز، چاپ بروشور و پوستر، سمینار، کنگره، کارگاههای تغذیه و کارگاههای آموزشی باشگاه مثبت.
۳. پژوهش
شامل هزینههای سهماهه اول، دوم، سوم و چهارم.
۴. خدمات
شامل پرسنل VCT، تجهیزات VCT، راهاندازی واحد جدید عفونتهای منتقله از راه جنسی (STIs)، تلفن مرکز، آب، برق، سوخت و باشگاه مثبت.
اطلاعات هویتی مراجعان مرکز محرمانه بود. برای تحلیل دادهها از نرمافزار SPSS 19 استفاده شد.
نتایج
در این مطالعه، ۹۲۷۱ نفر به مرکز مشاوره مراجعه کردند. تعداد بیماران مراجعهکننده، تعداد بیماران HIV مثبت و مبتلا به ایدز، و نیز تعداد بیمارانی که درمان دریافت کردند، در جدول ۱ ارائه شده است.
همانطور که ذکر شد، هزینه کل شامل هزینههای مراقبت سلامت و درمان، آموزش، پژوهش و خدمات بود. جدول ۲ هزینههای هر یک از این بخشها را بهصورت جداگانه نشان میدهد.
بحث
بر اساس نتایج این مطالعه، الگوی توزیع هزینههای HIV/AIDS در مرکز VCT بیمارستان امام خمینی در سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ نسبتاً مشابه کشورهای با درآمد پایین و متوسط است. در هر دو حالت، بیشترین سهم هزینه به بخش مراقبت سلامت و درمان اختصاص دارد. با این حال، در حالی که سهم هزینه پژوهش در کشورهای با درآمد پایین و متوسط نسبتاً پایین بوده است (۸٪ در سال ۲۰۰۸)، این سهم در مرکز VCT بیمارستان امام خمینی بیشتر و برابر با ۲۰.۳٪ در سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ بوده است. این موضوع نشان میدهد که پژوهش در این مرکز جایگاه مهمی دارد.
این مرکز بهطور میانگین برای هر فرد مبتلا به HIV/AIDS در سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ مبلغ ۲۲۷۶ دلار هزینه کرده است؛ رقمی که در مقایسه با کشورهای با درآمد پایین و متوسط، نشاندهنده تخصیص بودجه بیشتر برای هر فرد است. همچنین، نتایج نشان میدهد که در مقایسه با برخی کشورها، قیمت داروها در ایران بالاست. هزینه آموزش ۱۲.۶٪ از کل هزینه را تشکیل میداد و این یافته نشان میدهد که باید سهم بیشتری از بودجه به آموزش اختصاص یابد.
همچنین، این مرکز یکی از مهمترین مراکز ایران در حوزه کنترل HIV/AIDS است؛ بنابراین هزینههایی که برای بیماران، داروها، پژوهش، آموزش و خدمات اختصاص میدهد، از میانگین کشوری بیشتر است. از این رو، لازم است مراکز مشابه در استانهای مختلف نیز مورد بررسی قرار گیرند. همچنین وجود یک مرجع مناسب برای تعداد بیماران و مرگومیر ناشی از ایدز برای مطالعات آینده اهمیت زیادی دارد.
تعارض منافع
نویسندگان اعلام کردهاند که هیچگونه تعارض منافعی ندارند.
نویسندگان
- Seyyed Mossa Zeynolabedin
- Hossein Jabbari
- Zahra Bayat Jozani
- Mahboubeh Haji Abdolbaghi
- Minoo Mohraz
- Arefe Arabzade
- Molloud Farrokhi
- SeyedAhmad SeyedAlinaghi
